Van de hemel, de hel en de bron

7 Jul

IMG_2125

Lieve I,

In mijn beleving was de hemel altijd boven, en de hel beneden. Ik weet niet precies waar dat beeld vandaan komt, maar ik vermoed dat het mij ingeprent is via plaatjes die ik tijdens mijn katholiek georiënteerde schoolloopbaan onder mijn neus geduwd kreeg. God met een gele halo om zijn bebaarde hoofd tussen de wolken, de doden onder de grond, in het donker, brandend in het vagevuur (gek genoeg heb ik niet echt een beeld van gelukkige doden in de hemel). De oude Grieken hebben er ongetwijfeld ook iets mee te maken; oude man Zeus op de berg Olympus, de doden bij Hades in de onderwereld.

Ik moet dat beeld bijstellen. De hemel en de hel liggen naast elkaar weet ik nu, en wel hier, in Afrika. Van mzungu paradise in Uganda reed ik rechtstreeks de genocide in Rwanda in. Ik ben niet snel onder de indruk van beelden en verhalen over slachtingen en oorlogen, mijn onderbewuste behoedt mij voor al te heftige emoties bij nieuwsberichten over de ellende in de wereld. Wat op t.v. is, is bijna per definitie niet echt. Zo houd ik mijzelf onder controle.

20140623_152330

Maar in Kigali, bij het Memorial Centre, brak er even iets door die bescherming heen. Ik wist van het bestaan van de genocide, maar daar was ook alles mee gezegd. Ik heb zelfs de film Hotel Rwanda nog nooit gezien. Bij dat Memorial Centre wordt uitgelegd wat er gebeurde: in 1994 werd gedurende honderd dagen, met een planning en een precisie die de efficiëntie van de nazi’s naar de kroon steekt, de ene bevolkingsgroep, de Tutsi’s, systematisch uitgemoord door de andere, de Hutu’s. Die uitleg is allemaal nog toe daaraan toe, dat kan mijn muurtje nog wel hebben. Het was een verdieping hoger waar de bescherming barstte. Daar hangen manshoge fotoportretten van kinderen, zes, vier, twee jaar oud, die in koelen bloede vermoord zijn. Daaronder staat vermeld wat hun hobby was, wie hun beste vriend was, wat ze het liefste aten. Ik heb mijzelf gedwongen om ze allemaal te bekijken en de flarden van hun korte leven te lezen. Daarna heb ik buiten een tijdje stil voor me uit zitten staren.

Een dag later ging ik naar Ntarama en Nyamata, vijfentwintig kilometer onder Kigali. In die twee plaatsen, zoals in vele andere dorpen, zochten opgejaagde Tutsi’s hun toevlucht in kerken. Ze werden verraden door de geestelijken die geacht werden het Woord van God en de liefde voor de medemens te verkondigen. Duizenden mensen zaten als ratten in de val en werden, letterlijk, geslacht, met machetes, speren en botte bijlen. Een donkere bloedvlek markeert de plaats waar baby’s met hun hoofd tegen de muur kapot werden geslagen. De gebarsten schedels liggen rij na rij na rij tentoongesteld in kasten die de wanden aan het zicht onttrekken. De banken zijn bedolven onder hopen gescheurde, besmeurde kleren, er tussenin staan de doodskisten van degenen die wel geïdentificeerd zijn. De weinige overgebleven persoonlijke eigendommen zijn verzameld op een schap in een hoek. Het is één grote zooi, niet gestileerd, grof, rauw. Het wordt je allemaal zonder genade recht in je gezicht gesmeten. Dit is wat het is. Kijk ernaar, kijk!

20140623_143724

En dan gaat je reis gewoon weer verder. Het paradijs ligt midden in de hel en heet Lake Kivu. Bij het door de kerk gerunde Home St. Jean in Kibuye kampeer ik op de parkeerplaats met uitzicht op het door heuvels omzoomde meer met de honderdduizend baaien. Aan één daarvan ligt de peperdure Cormoran Lodge waar ik na een warme wandeling afkoel in het smaragdgroene water. Ik mag er zelfs voor niks op de parkeerplaats kamperen. Maar als ik de volgende dag mijn rijdend huis wil verplaatsen, ligt er een plasje onder mijn voorbumper. Een lekkende radiator. Bij de lokale garage duiken er meteen drie mannetjes onder de auto en beginnen overal schroefjes los te draaien. Ik wil nog vragen of dat nou wel allemaal nodig is, maar voor het einde van de zin hebben ze het ding al in hun hand, lekkend en al. Geen probleem, ze gaan het fiksen. Maar niet hier, want solderen moet ergens anders, vijfhonderd meter verderop. En daar gaan ze, twee negers met een lekkende radiator over straat, een mzungu er bezorgd achteraan sjokkend. Het mannetje met het soldeerapparaat is er niet. Geen nood, er is een andere, achthonderd meter de weg af. De olijke drie sjokken vrolijk verder door de brandende zon. Ook soldeergast twee is niet thuis, maar wordt gebeld. Mzungu heeft inmiddels een droge bek en een rode nek en vreest het ergste als de radiator in het stof wordt gepleurd. Hij heeft niet veel verstand van auto’s maar zand hoort volgens hem niet in een radiator. Niettemin, soldeergast twee arriveert en fikst. Terug bij de garage blijken alle schroefjes zowaar weer te passen en binnen drie uur is het hele probleem van de baan. Er is zelfs nog tijd voor een namiddagduik.

IMG_2204

Verder gaat het, naar Cyangugu en daar sta ik ineens aan de grens. De grens met Congo, voormalig Zaïre, kortweg DRC. Congo spreekt altijd tot de verbeelding. Omdat het er gevaarlijk is, zegt men, omdat niemand er daarom heen gaat. Omdat iedereen het alleen kent van het nieuws, van wetteloze rebellen met geweren, van met botte machetes afgehakte ledematen. Van de echte ondoordringbare Afrikaanse jungle, waar die rebellen zich ophouden en elk moment uit de bosjes tevoorschijn kunnen springen om je te doorzeven met kogels. Van het magistrale boek van David van Reybrouck. Congo. Het is aan de andere kant van de slagboom waar ik zomaar ineens voor sta. Het stelt niks voor, die grens. Een wit vervallen huisje met Immigration erop, daarnaast zo’n zelfde huisje met Customs op de inzakkende gevel. En dus een slagboom, gemaakt van een kromme boomstam. Ik kan er zo in. Stempeltje in het paspoort, stempeltje in het Carnet, bij de volgende slagboom een dollar of 35 betalen en ik zou er zijn. Piece of cake.

Maar ik doe het niet. Ik heb erover nagedacht. Congo, weetjewel. Die Ar Sie. Daar komt niet iedereen. Ik zag de grote ogen al voor me als ik het thuis zou vertellen. ‘Congo? Jij was in Congo?’ Bewondering alom. Respect. Maar, en dat klinkt misschien wat blasé, moet ik het daarom doen? Voor die grote ogen? Ik oogst genoeg grote ogen als ik mensen uitleg dat ik een jaar op reis ben. ‘Door heel Afrika? Met de auto? In je eentje? Èèèhh?!’ (Spreek dat laatste uit op een toonhoogte twee octaven hoger dan normaal, kijk er verder vrij onbewogen bij en je doet een verbaasde Afrikaan na.)

Wat zou ik er moeten doen? Gorilla tracking? Al gedaan. Een vulkaan beklimmen? Schreeuwend duur. Rondlopen om er rondgelopen te hebben? Mwah. Bovendien, ik kom er nog. Als alles goed gaat. Aan de andere kant. Daar waar de gelijknamige rivier de oceaan in stroomt. De rivier die overigens hier begint. Aan de westkant van de Congo-Nile Divide. Regen die aan die kant valt stroomt de Congo in, regen die aan de andere kant valt gaat naar de Nijl, zie ik op een bordje in Nyungwe National Park. En daar zeg je wat, de Nijl. De rivier die ik volg sinds Sudan. Ik volg de sporen van Livingstone en Stanley en al die anderen die op zoek waren naar de bron. Ik zag die van Speke al, bij Lake Victoria. Ik zag Murchison Falls, de plek die Baker identificeerde als de plek waar de Nijl Lake Albert in stroomt, om van daaruit verder te stromen naar het noorden. Maar de echte bron, zoals veel later bevestigd door de wetenschap, is hier, in Nyungwe. In eerste instantie gevonden door Kandt in 1907, later, in 2006, preciezer gelokaliseerd 15 kilometer verderop. Daar ga ik heen.*

Het is een pokke-eind rijden, over een weg die steeds slechter wordt, op het eind eigenlijk niet eens meer een weg is. Maar hé, de bron van de Nijl weet je wel, het zou tegenvallen als je er zo even heen liep. En toch is dat feitelijk het geval. Eenmaal aan de rand van het bos aangekomen loop ik bergaf, een minuut of twintig, en dan ben ik er. Het is niks natuurlijk. Want hoe ziet een bron van een rivier eruit? Een lullig stroompje uit een gat in een berg. Er staat een bord bij: ‘Dit is de verst gelegen bron van de Nijl, 6.719 km van Egypte.’ Ok. Cool. En nu? Moet ik een soort van ritueel uitvoeren? Hoe doe je zoiets? Je staat niet elke dag bij de bron van een van de grootste en meest mythische rivieren. Er staat een bankje bij. Moet ik daar gaan zitten en contempleren? Ik maak een foto. Mijn gids maakt een foto van mij. Dan haal ik de schouders op en lopen we terug. De bron van de Nijl. Ik ben er toch zomaar even heen gereden.

IMG_2262

Maar was dit dan nu de enige echte bron? De waarheid is dat er meerdere zijn. De bron van Speke in Lake Victoria draagt het grootste deel van het watervolume bij en mag daarom gelden als de belangrijkste bron. Die van Kandt is de best verstopte. Maar de meest zuidelijke, die dus op een bepaalde manier echt als de echte, eerste, oorspronkelijke kan gelden, is in Burundi. Zeggen ze daar. En zegt Martin Dugard, die het boek schreef over Livingstone en Stanley, waar ik de hele tijd zo enthousiast over zit te zijn. Op dus naar Burundi.

Deze bron is makkelijker te vinden. Er loopt een bewegwijzerde asfaltweg naartoe. Er is een grote parkeerplaats en er is een mannetje dat mij allervriendelijkst ontvangt.

‘Deze kant op, mijn beste.’

Hij opent een hek – bronnen van rivieren zijn kostbaar – en leidt mij de stenen treden af, naar een getrapt bassin met blauwe tegeltjes. Uit een gat in de heuvel komt een stroompje.

‘De bron van de Nijl,’ klinkt het gewichtig.

Ik knik. De derde. Ik was mijn handen in het water, laat mij weer op de foto zetten. Dat is hoe je zoiets doet, denk ik.

IMG_2313

Aan de overkant van de weg, op de heuvel, staat een gedenkteken. Een kleine piramide, subtiel verwijzend naar het eind van de rivier, in Egypte.

‘Dit is de Congo-Nile Divide,’ zegt het mannetje. ‘Regen die aan die kant valt,’ hij wijst richting het westen, ’stroomt naar de Congo, regen die aan die kant valt,’ hij wijst naar het oosten, ‘stroomt naar de Nijl.’

Die scheiding, een bergrug, loopt dus van Rwanda door naar Burundi. Geen wonder dat hier meerdere plekken zijn die waar de Nijl zijn water vandaan haalt.

De plaquette op de piramide verwijst naar Speke, Stanley, Kandt en anderen, die allen bijgedragen hebben aan de zoektocht naar de bron. Livingstone wordt niet genoemd, die heeft nooit daadwerkelijk een bron gevonden.

Even contempleer ik dan toch, ga zitten op een steen, kijk uit over de vallei in de richting van Egypte en denk terug aan mijn tijd in Khartoum, begin dit jaar. Daar zag ik de Nijl voor het eerst en keek ik vanaf een brug naar het punt waar de Witte en Blauwe Nijl samenkomen. Ook daar heb ik stilgestaan, terugdenkend aan mijn avonturen tot dan toe. Ik wist natuurlijk niet dat die rivier een rol zou gaan spelen in mijn verdere omzwervingen, maar misschien was het ook niet helemaal toeval dat ik daar was.

IMG_2325

Nu neem ik afscheid van de Nijl, maar nog niet van mijn vrienden Livingstone en Stanley. Want net onder Bujumbura, niet heel ver van de bron van de rivier, staat een gedenksteen die herinnert aan het feit dat zij elkaar daar hebben ontmoet. Waarom precies daar die steen staat is mij een raadsel. De twee hebben elkaar voor het eerst ontmoet in Ujiji, Tanzania, niet hier in Burundi. Ze hebben weliswaar even samen gereisd en zijn toen vast hier geweest. Maar dan kun je wel overal een steen neerzetten. Van de horde kinderen die mij omringt word ik niet veel wijzer. Sterker, ik geef een spoedcollege van tien minuten waarin ik hén vertel wie Livingstone en Stanley waren en wat ze hier kwamen doen. Van de Nijl hebben ze nog nooit gehoord. Ik teken een kaartje van Afrika in het zand en leg uit. Ze knikken driftig, maar ik denk niet dat ze er iets van hebben begrepen.

IMG_2306

Naar Ujiji dan maar, dat is wel echt een historisch interessante plek. Daar, onder een mangoboom, schudden de twee ontdekkingsreizigers elkaar voor het eerst de hand. Stanley aan het eind van zijn eerste Afrikareis, Livingstone aan het eind van zijn laatste. De mangoboom is er niet meer, op die plek staat nu een gedenksteen. Er is een armzalig museumpje bij, waarin het hele verhaal nog eens kort wordt uitgelegd, inclusief de door de Arabieren ingestelde slavenhandelroutes, waar de ontdekkingsreizigers gebruik van maakten. Het stelt allemaal niet zoveel voor, ik sta er niet ontroerd te wezen, maar als je het verhaal kent, meegeleefd hebt met hun ontberingen, en hun sporen gevolgd, is het toch een plek om even bij stil te staan.

IMG_2344

Maar ik ben er nog niet. De route van de slavenhandel die Stanley volgde loopt dwars door Tanzania, via Tabora en Bagamoyo naar Zanzibar. Ik treed in zijn voetsporen, ga die route rijden. Maar nu nog niet. Voor nu laat ik mijn historische vrienden achter en ga ik op weg naar nieuwe vrienden; in Mwanza wachten Jop en Marie-Fleur. Tijd voor een safari door het paradijs; de Ngorongoro Krater, oftwel de Garden of Eden.

Liefs,

N

 

* De expeditie van 2006 naar deze bron van de Nijl, waarbij het team de Nijl vanuit Egypte stroomopwaarts volgde, werd in Noord-Uganda onderbroken toen de expeditieleden werden overvallen door rebellen van het Verzetsleger van de Heer (LRA). Steve Willis, een vriend van de expeditieleden, die hen kwam ophalen na een ongeluk bij het oversteken van een stroomversnelling, kwam daarbij om het leven. Deze Steve Willis was de eigenaar van Red Chilli Hideaway in Kampala, waar ik ruim twee weken verbleef (zie Mzungu paradise). Bij Red Chilli is een boekuitwisseling, waarbij een bijdrage wordt gevraagd voor het Steve Willis Fonds, dat slachtoffers van de gevechten met de LRA ondersteunt. Ik heb daar, zonder dit verhaal te kennen, een bijdrage gedaan en Saturday van Ian McEwan omgewisseld voor What is the What (gepubliceerd in 2006!) van Dave Eggers. En zo wordt langzaam alles wat ik deze reis meemaak aan elkaar gelinkt. Ik zei al eerder, het universum wil iets van mij. Maar wat?

Advertenties

3 Reacties to “Van de hemel, de hel en de bron”

  1. Maria 7 juli 2014 bij 23:19 #

    Ontroerend zo mooi. Ga je de Kilimanjaro ook nog beklimmen?

  2. Nynke 8 juli 2014 bij 20:01 #

    Ow wat verlang ik terug naar Afrika als ik jou avonturen lees! Safari njema!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: